Zakres: kiedy ustawa cywilna ma zastosowanie
Ustawa z 21 czerwca 2002 r. obejmuje materiały przeznaczone do celów cywilnych, które:
- zaklasyfikowano do klasy 1 ADR;
- są materiałami w stanie niewybuchowym z klasy 4.1 ADR, jeżeli przez wysuszenie lub przemycie można przywrócić im właściwości wybuchowe;
- są przedmiotami ratowniczymi z klasy 9 ADR zawierającymi materiały lub przedmioty klasy 1.
Materiał, co do którego istnieje uzasadnione przypuszczenie, że może mieć właściwości wybuchowe, ustawa nakazuje do czasu badania traktować jako wstępnie zaklasyfikowany materiał wybuchowy. Nie oznacza to laboratoryjnego rozstrzygnięcia przez funkcjonariusza; uzasadnia przyjęcie bezpiecznego wariantu i wezwanie specjalisty.
Prekursor z rozporządzenia (UE) 2019/1148, gotowy cywilny materiał wybuchowy oraz urządzenie dual-use to trzy różne reżimy. Jedna rzecz może podlegać więcej niż jednemu z nich, ale nie należy tego zakładać wyłącznie na podstawie nazwy handlowej.
Dokumenty, których należy szukać
| Obszar | Dokument lub zapis | Co porównać ze stanem faktycznym |
|---|---|---|
| dopuszczenie produktu | numer identyfikacyjny i wpis w rejestrze prowadzonym przez Prezesa WUG, o ile wymagane; deklaracja zgodności i CE | nazwa handlowa, producent, zakres użycia, kod klasyfikacyjny i numer UN |
| uprawnienie podmiotu | pozwolenie na nabywanie, przechowywanie lub używanie albo właściwa koncesja i warunki ustawowego wyłączenia | rodzaj materiału, cel, miejsce, zakres prac, prawo do magazynowania |
| pochodzenie | faktura, dokument wydania, dane koncesjonowanego sprzedawcy | partia, liczba sztuk lub masa, data i odbiorca |
| identyfikowalność | jednoznaczne oznaczenie wyrobu oraz najmniejszego opakowania | zgodność kodu na wyrobie, opakowaniu i w ewidencji |
| obrót wewnętrzny | ewidencja przyjęcia, zużycia, przechowywania, zbycia, zwrotu, niewypałów i zniszczenia | bilans ilościowy i ciągłość zapisów |
| konkretna robota | projekt lub metryka robót strzałowych, wydanie na zmianę, osoby uprawnione | typ i liczba wyrobów, miejsce, czas i zwrot niewykorzystanych sztuk |
| przemieszczanie | wymagana zgoda, dokument przewozowy, trasa i odbiorca | nazwa, UN, kod klasyfikacyjny, ilość, zabezpieczenie i zgodność dostawy |
| magazyn | dokumentacja obiektu, ocena ryzyka, instrukcje i kontrola dostępu | czy pozwolenie obejmuje magazynowanie oraz czy miejsce odpowiada dokumentacji |
Brak pojedynczego dokumentu może wynikać z błędu administracyjnego. Niezgodność kilku niezależnych identyfikatorów — na przykład liczby sztuk, kodu partii, odbiorcy i miejsca wydania — ma znacznie większą wartość niż sam brak papierowej kopii na miejscu.
Pozwolenie, koncesja i właściwy organ
Zasadą z art. 9 jest pozwolenie na nabywanie, przechowywanie lub używanie cywilnych materiałów wybuchowych oraz na wytwarzanie metodą in situ. Ustawa przewiduje szczególne wyłączenia, między innymi dla wskazanych kategorii wyrobów pirotechnicznych oraz przedsiębiorcy posiadającego koncesję, gdy rodzaj materiału odpowiada koncesji, obiekty spełniają wymagania i dostęp mają osoby spełniające ustawowe warunki.
Pozwolenie wydaje co do zasady właściwy wojewoda, po zasięgnięciu opinii właściwego komendanta wojewódzkiego Policji. Dla działalności górniczej i robót strzałowych w ruchu zakładu właściwy jest dyrektor okręgowego urzędu górniczego. Wytwarzanie i obrót regulują ponadto przepisy ustawy koncesyjnej z 13 czerwca 2019 r..
Kontrola operacyjna: nie poprzestawać na stwierdzeniu „firma ma koncesję”. Porównać dokładny rodzaj materiału, czynność, miejsce i osoby z zakresem dokumentu. Pozwolenie bez prawa magazynowania nie wyjaśnia zapasu pozostawionego w niezatwierdzonym miejscu.
Oznaczenie i ewidencja
Zgodnie z art. 62va typowe jednoznaczne oznaczenie obejmuje nazwę producenta, kod alfanumeryczny i zapis do odczytu elektronicznego. Kod wskazuje państwo, zakład produkcyjny oraz produkt i informację logistyczną.
Wyjątki rozpoznawcze są istotne:
- na bardzo małych spłonkach lub pobudzaczach może znaleźć się tylko kod państwa i zakładu, a liczbę sztuk podaje najmniejsze opakowanie;
- w przypadku lontu detonującego oznaczenie może być na motku lub szpuli;
- materiały o niskim stopniu zagrożenia mogą mieć uproszczone dane identyfikacyjne;
- najmniejsza jednostka opakowania powinna być zapieczętowana.
Brak pełnego kodu bezpośrednio na bardzo małej spłonce nie dowodzi usunięcia oznaczenia. Należy szukać opakowania, kodu skróconego i powiązanego wpisu. Z kolei oszlifowanie, zamalowanie lub rozbieżność kodów wymaga dokumentacji fotograficznej i zabezpieczenia całego łańcucha identyfikacyjnego.
Art. 18 wymaga między innymi stałego nadzoru nad osobami z dostępem, bezpiecznego przechowywania, pełnej ewidencji oraz bieżącej oceny ryzyka. Dokumentację ewidencyjną i dotyczącą ryzyka przechowuje się co najmniej 10 lat, licząc od końca roku ostatniej transakcji.
Przemieszczanie
Art. 24 dotyczy przemieszczania między Polską a państwami UE, EFTA–EOG i Szwajcarią oraz wymaga zgody właściwego ministra uzyskiwanej przez odbiorcę. Z dokumentów powinny wynikać co najmniej strony, producent, ilość, zabezpieczenie, nazwy handlowe, numery UN, kody klasyfikacyjne, środek transportu i trasa.
Zgoda na przemieszczanie nie zastępuje dokumentów ADR, koncesji, pozwolenia ani ewidencji. Te dokumenty odpowiadają na różne pytania i należy je zestawiać, nie traktować zamiennie.
Ustawowe sankcje
| Zachowanie | Podstawa | Ustawowe zagrożenie |
|---|---|---|
| przemieszczenie bez wymaganej zgody | art. 63 ustawy cywilnej | pozbawienie wolności od 6 miesięcy do 3 lat |
| nabywanie, przechowywanie lub używanie bez wymaganego pozwolenia | art. 63a | pozbawienie wolności od 6 miesięcy do 8 lat |
| wytwarzanie metodą in situ bez wymaganego pozwolenia | art. 63b | pozbawienie wolności od 6 miesięcy do 8 lat |
| nabywanie, przechowywanie lub używanie wyrobów pirotechnicznych bez pozwolenia tam, gdzie jest ono wymagane | art. 63c | pozbawienie wolności do 3 lat |
| utrudnianie kontroli z art. 22 | art. 65 | grzywna; czyn rozpoznawany jako wykroczenie |
W razie skazania za czyny z art. 63–63c sąd orzeka przepadek materiałów oraz przedmiotów służących lub przeznaczonych do popełnienia przestępstwa, także gdy nie należą do sprawcy.
Art. 171 § 1 Kodeksu karnego obejmuje natomiast wyrabianie, przetwarzanie, gromadzenie, posiadanie, posługiwanie się lub handel bez wymaganego zezwolenia albo wbrew jego warunkom substancją lub przyrządem wybuchowym oraz innym niebezpiecznym przedmiotem lub substancją wskazaną w tym przepisie; ustawowe zagrożenie wynosi od 6 miesięcy do 8 lat. Paragrafy 2 i 3 obejmują odpowiednio niedopełnienie obowiązku niedopuszczenia do takiego czynu i odstąpienie przedmiotu osobie nieuprawnionej.
Nie należy automatycznie przypisywać wszystkich podstaw prawnych do jednego znaleziska. Zbieg przepisów, charakter przedmiotu, wymagane uprawnienie i odpowiedzialność konkretnej osoby ocenia prowadzący z prokuratorem na podstawie pełnego materiału.
Sekwencja „znaleziono X — sprawdź Y”
| Znaleziono | Sprawdź dalej, bez manipulowania wyrobem |
|---|---|
| fabryczne spłonki | skrócone oznaczenie na sztuce, najmniejsze opakowanie z liczbą, ewidencję, dokument wydania i legalną robotę |
| bęben lontu detonującego | znak na szpuli, długość w ewidencji, odcinki wydane i zwrócone, projekt robót oraz odpowiadające im spłonki i pobudzacze |
| zapalarkę lub logger | właściciela, typ zgodnego systemu, przeglądy, logi, osoby uprawnione i przypisany odstrzał; nie włączać urządzenia |
| rozbieżność liczby sztuk | ostatnie wydania i zwroty, niewypały, protokoły zniszczenia, transport oraz nagrania i kontrolę dostępu |
| wyroby poza zatwierdzonym magazynem | zakres pozwolenia, dopuszczone miejsce, czas wydania na robotę, osobę odpowiedzialną i sposób zabezpieczenia |
| wyrób bez czytelnego oznaczenia | opakowania, dokumentację dostawy i zdjęcia stanu zastanego; nie czyścić ani nie rozcinać dla identyfikacji |
Źródła i stan prawny
- Ustawa z 21 czerwca 2002 r. o materiałach wybuchowych przeznaczonych do użytku cywilnego, zwłaszcza art. 4, 4a, 8–10, 18, 24, 62va i 63–65.
- Dostarczony tekst jednolity:
listy/3/D20222378L.pdf(Dz.U. 2022 poz. 2378). - Ustawa koncesyjna z 13 czerwca 2019 r..
- Kodeks karny — aktualizowany tekst ELI, art. 171.
- Rozporządzenie dotyczące środków i sprzętu strzałowego; dostarczony akt:
listy/3/D20170321.pdf.
Przed zastosowaniem podstawy prawnej w konkretnej sprawie należy sprawdzić aktualne brzmienie w ELI. Dokument dostarczony do projektu jest podstawą opisu operacyjnego, ale wskazuje stan tekstu jednolitego z 2022 r.