Identyfikatory chemiczne
Nazewnictwo
| Język / system | Nazwa |
|---|---|
| polski | tor |
| angielski | thorium |
| oznaczenie / dane | symbol Th; izotop Th-232 (płodny, nie rozszczepialny bezpośrednio) |
Czym jest
Tor (Th-232) to materiał płodny - sam nie jest rozszczepialny, lecz po napromieniowaniu w reaktorze przekształca się w rozszczepialny uran-233. Jest materiałem źródłowym alternatywnego cyklu paliwowego (torowego).
Występuje pospolicie w przyrodzie. Jego znaczenie kontrolne wynika z roli surowca do wytwarzania materiału rozszczepialnego U-233.
Zakres opisu. Hasło ma charakter rozpoznawczo-prawny. Opisuje identyfikację, zagrożenia i status kontrolny materiału, lecz nie podaje parametrów ilościowych, konfiguracji ani sposobów postępowania umożliwiających użycie zabronione.
Zastosowanie cywilne i znaczenie dla programu broni jądrowej
W cywilnej energetyce Th-232 jest materiałem płodnym alternatywnego cyklu paliwowego: po napromienieniu może prowadzić do U-233, który podtrzymuje reakcję rozszczepienia. Cykl torowy może lepiej wykorzystywać zasoby paliwowe, ale wymaga odpowiedniego reaktora, gospodarki neutronowej i kontrolowanego przerobu napromienionego materiału.
Tor sam nie jest materiałem bezpośrednio użytecznym do broni. Znaczenie proliferacyjne pojawia się dopiero wraz z infrastrukturą pozwalającą wytworzyć i chemicznie wydzielić rozszczepialny U-233; dlatego o ryzyku świadczą cały ciąg technologiczny, ilość materiału i bilans izotopowy, a nie sam minerał lub tlenek toru Szerszy opis: Polski Atom.
Charakterystyka
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| postać | metal, tlenki (ThO2), związki, piaski monacytowe |
| izotopy | Th-232 (płodny) |
| znaczenie | materiał płodny - surowiec do wytwarzania U-233 |
| promieniowanie | słabe alfa; łańcuch rozpadu z produktami gamma |
Zastosowania cywilne
Badania nad cyklem torowym, stopy, dawniej siatki żarowe i optyka; źródła i wzorce.
Miejsce w cyklu paliwowym i pozycje pokrewne
- Uran-233 - produkt cyklu torowego
- Uran naturalny - materiał źródłowy
- Reaktory jądrowe (0A001.a) - napromieniowanie toru
Podstawa prawna kontroli
| Wykaz / akt | Pozycja | Uwagi |
|---|---|---|
| Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I | 0C001 | kontrola wywozu (kategoria 0 / pozycje jądrowe) |
| Grupa Dostawców Jądrowych (NSG) | część 1 (lista bazowa / trigger list) | wytyczne nieproliferacyjne |
| Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT, 1968) | zobowiązania nieproliferacyjne | reżim traktatowy |
| Zabezpieczenia MAEA | ewidencja i kontrola materiałów jądrowych | porozumienie o zabezpieczeniach |
| Prawo polskie - dozór jądrowy | ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. - Prawo atomowe | zezwolenia i nadzór Państwowej Agencji Atomistyki (PAA) |
| Prawo polskie - obrót z zagranicą | ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym | zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt |
Rozpoznanie w warunkach terenowych
Sygnały - pojemniki i beczki z materiałem metalicznym, tlenkowym albo proszkiem, oznaczone symbolami promieniowania; dokumentacja odwołująca się do zawartości izotopowej albo wzbogacenia; podwyższone wskazania dozymetryczne; brak zezwoleń Państwowej Agencji Atomistyki.
Wskaźniki - materiał torowy w ilościach hurtowych poza obiegiem licencjonowanym; powiązanie z reaktorem i zamiarem wytwarzania U-233.
Zasady bezpieczeństwa - pomiar dawki i identyfikacja izotopowa przez służby dozymetryczne; zabezpieczenie materiału i dokumentacji; zakaz otwierania pojemników i przemieszczania bez osłon; wezwanie PAA i zespołu CBRN.
Ocena: status kontrolny
Tor nie jest bezpośrednio użyteczny do broni - jest materiałem płodnym. Status kontrolny wynika z roli surowca w produkcji rozszczepialnego U-233; sam tor bez reaktora i zdolności przerobu odpowiada wczesnej fazie ewentualnego zamiaru.
Znaczenie prawne. Wywóz, pośrednictwo lub tranzyt bez wymaganego zezwolenia realizuje znamiona czynu z art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym; posiadanie i obrót materiałem jądrowym bez zezwolenia - przepisów karnych ustawy - Prawo atomowe. Gromadzenie w celu wytworzenia broni jądrowej podlega art. 121 k.k. (środki walki), a przygotowanie - art. 16 k.k. Materiał albo urządzenie niespełniające progów, zgromadzone w zamiarze budowy ładunku, może być oceniane w kategoriach usiłowania nieudolnego (art. 13 § 2 k.k.).
Odpowiedzialność karna
| Podstawa | Czyn | Zagrożenie |
|---|---|---|
| art. 121 § 1 k.k. | wytwarzanie, gromadzenie, przechowywanie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe - przy ustaleniu przeznaczenia | od roku do lat 10 |
| art. 120 k.k. | stosowanie środka masowej zagłady | od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności |
| art. 163 § 1 pkt 4 k.k. | sprowadzenie zdarzenia w postaci wyzwolenia energii jądrowej lub promieniowania jonizującego | od roku do lat 10 |
| art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. | przygotowanie | karalne, gdy ustawa tak stanowi |
| przepisy karne ustawy - Prawo atomowe | posiadanie/obrót materiałem jądrowym bez zezwolenia | grzywna, ograniczenie albo pozbawienie wolności |
| art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym | obrót bez zezwolenia | od roku do lat 10 |
| art. 13 § 2 k.k. | usiłowanie nieudolne (materiał/urządzenie poniżej progów) | jak za usiłowanie |
Hasła powiązane
- Uran-233 - produkt cyklu torowego
- Uran naturalny - materiał źródłowy
- Reaktory jądrowe (0A001.a) - napromieniowanie toru
Przypisy
- Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 0C001.
- Wytyczne Grupy Dostawców Jądrowych (Nuclear Suppliers Group) - część 1 (lista bazowa / trigger list).
- Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT), 1968.
- Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. - Prawo atomowe.
- Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 120, art. 121, art. 163.
Wykrywanie i potwierdzanie
Metody mają różną moc wnioskowania. Alarm lub wynik przesiewowy służy do ochrony i wyboru dalszego badania; nie zastępuje identyfikacji potwierdzającej wykonanej w granicach zwalidowanej metody.
Alarm i bezpieczeństwo
- Osobisty detektor promieniowania (PRD) — osobisty alarm przy wzroście tła promieniowania.
Badanie przesiewowe
- Ręczny detektor scyntylacyjny — czułe wyszukiwanie i lokalizacja źródła.
Identyfikacja wstępna
- Ręczny identyfikator radionuklidów (RID) — terenowa identyfikacja radionuklidu z widma gamma.
Potwierdzenie laboratoryjne
- Spektrometria gamma HPGe — wysokorozdzielcze potwierdzenie składu nuklidowego.
Badanie uzupełniające
- Detekcja neutronów — odrębny kanał dla źródeł neutronowych i części materiałów rozszczepialnych.
Dobór zależy od postaci materiału, matrycy, stężenia, dostępnej aparatury i procedury właściwej jednostki.