Identyfikatory chemiczne
pozycja zbiorcza — brak jednego kompletu identyfikatorów.
| Numer CAS | nie ustalono dla tej pozycji |
|---|---|
| Wzór sumaryczny | nie ustalono dla tej pozycji |
| Masa molowa | nie ustalono dla tej pozycji |
| SMILES | nie ustalono dla tej pozycji |
| InChIKey | nie ustalono dla tej pozycji |
| PubChem CID | nie ustalono dla tej pozycji |
Nazewnictwo
| Język / system | Nazwa |
|---|---|
| polski | tryt i związki trytu |
| angielski | tritium and compounds |
Czym jest
Tryt to promieniotwórczy izotop wodoru (³H) o okresie połowicznego rozpadu ok. 12,3 lat. Jest komponentem broni termojądrowej i wzmocnionej (boosting) oraz paliwem generatorów neutronów. Kontrolą objęty jest tryt i jego związki powyżej progów ilościowych.
Produkowany jest m.in. przez napromieniowanie litu-6 i w instalacjach trytowych. Objęty kontrolą podwójnego zastosowania.
Zakres opisu. Hasło ma charakter rozpoznawczo-prawny. Wskazuje cechy identyfikacyjne i status kontrolny podzespołu, lecz nie zawiera specyfikacji wykonawczych ani instrukcji integracji w systemie zabronionym.
Zastosowanie cywilne i znaczenie dla programu broni jądrowej
Tryt ma legalne zastosowania jako znacznik w hydrologii i badaniach biologicznych, w źródłach światła oraz w pracach nad kontrolowaną syntezą. Jako izotop wodoru może występować w gazie, wodzie trytowanej i związkach organicznych; jego pomiar, szczelność obiegu i ochrona radiologiczna zależą od tej postaci chemicznej.
W broni termojądrowej i ładunkach ze wzmocnieniem rozszczepienia tryt jest materiałem strategicznym, którego zapas maleje wskutek rozpadu z okresem połowicznym około 12,3 roku i narastania He-3. Program wojskowy wymaga więc ciągłej produkcji lub odzysku, pomiaru, bilansowania i odnawiania zapasu, a nie jednorazowego pozyskania materiału Szerszy opis: Polski Atom.
Charakterystyka
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| postać | gaz (T2), woda trytowa, wodorki metali, związki znakowane |
| właściwość | promieniotwórczy (beta), okres półtrwania ok. 12,3 lat |
| zastosowanie | komponent broni termojądrowej i wzmocnionej; paliwo generatorów neutronów |
Zastosowania cywilne
Źródła światła (znaki awaryjne), znaczniki w badaniach, wzorce - w ściśle licencjonowanym obiegu.
Miejsce w cyklu paliwowym i pozycje pokrewne
- Lit-6 i jego związki - materiał do produkcji trytu
- Instalacje trytowe (1B231) - produkcja i magazynowanie
- Generatory neutronów (3A231) - odbiorca trytu
Podstawa prawna kontroli
| Wykaz / akt | Pozycja | Uwagi |
|---|---|---|
| Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I | 1C235 | kontrola wywozu (kategoria 0 / pozycje jądrowe) |
| Grupa Dostawców Jądrowych (NSG) | część 2 - materiały i urządzenia podwójnego zastosowania | wytyczne nieproliferacyjne |
| Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT, 1968) | zobowiązania nieproliferacyjne | reżim traktatowy |
| Zabezpieczenia MAEA | ewidencja i kontrola materiałów jądrowych | porozumienie o zabezpieczeniach |
| Prawo polskie - dozór jądrowy | ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. - Prawo atomowe | zezwolenia i nadzór Państwowej Agencji Atomistyki (PAA) |
| Prawo polskie - obrót z zagranicą | ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym | zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt |
Rozpoznanie w warunkach terenowych
Sygnały - materiały metaliczne, proszki, związki albo źródła w pojemnikach o oznaczeniach specjalnych; dokumentacja odwołująca się do czystości izotopowej albo klasy jądrowej; ilości i czystość przekraczające potrzeby deklarowanej działalności.
Wskaźniki - parametry/czystość właściwe dla zastosowań jądrowych (powyżej progów wykazu); kompletowanie zestawu związanego z reaktorem, wzbogacaniem albo konstrukcją ładunku; odbiorca bez uzasadnienia cywilnego.
Zasady bezpieczeństwa - zabezpieczenie materiału i dokumentacji; pomiar dozymetryczny przy materiałach promieniotwórczych; ocena czystości i składu w laboratorium; ustalenie przeznaczenia.
Ocena: status kontrolny
Objęty kontrolą jest tryt powyżej progów ilościowych. Śladowe ilości w źródłach światła są w legalnym obiegu; tryt w ilościach istotnych jest wskaźnikiem programu termojądrowego lub inicjatorowego.
Znaczenie prawne. Wywóz, pośrednictwo lub tranzyt bez wymaganego zezwolenia realizuje znamiona czynu z art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym; posiadanie i obrót materiałem jądrowym bez zezwolenia - przepisów karnych ustawy - Prawo atomowe. Gromadzenie w celu wytworzenia broni jądrowej podlega art. 121 k.k. (środki walki), a przygotowanie - art. 16 k.k. Materiał albo urządzenie niespełniające progów, zgromadzone w zamiarze budowy ładunku, może być oceniane w kategoriach usiłowania nieudolnego (art. 13 § 2 k.k.).
Odpowiedzialność karna
| Podstawa | Czyn | Zagrożenie |
|---|---|---|
| art. 121 § 1 k.k. | wytwarzanie, gromadzenie, przechowywanie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe - przy ustaleniu przeznaczenia | od roku do lat 10 |
| art. 120 k.k. | stosowanie środka masowej zagłady | od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności |
| art. 163 § 1 pkt 4 k.k. | sprowadzenie zdarzenia w postaci wyzwolenia energii jądrowej lub promieniowania jonizującego | od roku do lat 10 |
| art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. | przygotowanie | karalne, gdy ustawa tak stanowi |
| przepisy karne ustawy - Prawo atomowe | posiadanie/obrót materiałem jądrowym bez zezwolenia | grzywna, ograniczenie albo pozbawienie wolności |
| art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym | obrót bez zezwolenia | od roku do lat 10 |
| art. 13 § 2 k.k. | usiłowanie nieudolne (materiał/urządzenie poniżej progów) | jak za usiłowanie |
Hasła powiązane
- Lit-6 i jego związki - materiał do produkcji trytu
- Instalacje trytowe (1B231) - produkcja i magazynowanie
- Generatory neutronów (3A231) - odbiorca trytu
Przypisy
- Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 1C235.
- Wytyczne Grupy Dostawców Jądrowych (Nuclear Suppliers Group) - część 2 - materiały i urządzenia podwójnego zastosowania.
- Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT), 1968.
- Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. - Prawo atomowe.
- Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 120, art. 121, art. 163.
Wykrywanie i potwierdzanie
Metody mają różną moc wnioskowania. Alarm lub wynik przesiewowy służy do ochrony i wyboru dalszego badania; nie zastępuje identyfikacji potwierdzającej wykonanej w granicach zwalidowanej metody.
Alarm i bezpieczeństwo
- Osobisty detektor promieniowania (PRD) — osobisty alarm przy wzroście tła promieniowania.
Badanie przesiewowe
- Ręczny detektor scyntylacyjny — czułe wyszukiwanie i lokalizacja źródła.
Identyfikacja wstępna
- Ręczny identyfikator radionuklidów (RID) — terenowa identyfikacja radionuklidu z widma gamma.
Potwierdzenie laboratoryjne
- Spektrometria gamma HPGe — wysokorozdzielcze potwierdzenie składu nuklidowego.
Badanie uzupełniające
- Detekcja neutronów — odrębny kanał dla źródeł neutronowych i części materiałów rozszczepialnych.
Dobór zależy od postaci materiału, matrycy, stężenia, dostępnej aparatury i procedury właściwej jednostki.