Identyfikatory chemiczne
pozycja zbiorcza — brak jednego kompletu identyfikatorów.
| Numer CAS | nie ustalono dla tej pozycji |
|---|---|
| Wzór sumaryczny | nie ustalono dla tej pozycji |
| Masa molowa | nie ustalono dla tej pozycji |
| SMILES | nie ustalono dla tej pozycji |
| InChIKey | nie ustalono dla tej pozycji |
| PubChem CID | nie ustalono dla tej pozycji |
Nazewnictwo
| Język / system | Nazwa |
|---|---|
| polski | deuter i ciężka woda |
| angielski | deuterium and heavy water |
| oznaczenie / dane | deuter (²H, D); tlenek deuteru D2O (ciężka woda) |
Czym jest
Deuter (ciężki izotop wodoru) i ciężka woda (D2O) to materiały o podwójnym znaczeniu jądrowym. Ciężka woda jest moderatorem neutronów w reaktorach zdolnych do pracy na uranie naturalnym - a więc do wytwarzania plutonu bez potrzeby wzbogacania.
Deuter i związki deuteru mają też znaczenie dla broni termojądrowej. Dlatego materiały te podlegają kontroli; ich nabywanie w dużych ilościach jest istotnym wskaźnikiem programu.
Zakres opisu. Hasło ma charakter rozpoznawczo-prawny. Opisuje identyfikację, zagrożenia i status kontrolny materiału, lecz nie podaje parametrów ilościowych, konfiguracji ani sposobów postępowania umożliwiających użycie zabronione.
Zastosowanie cywilne i znaczenie dla programu broni jądrowej
W energetyce ciężka woda jest bardzo skutecznym moderatorem i chłodziwem, ponieważ spowalnia neutrony przy małej ich absorpcji. Pozwala to projektować reaktory pracujące na uranie naturalnym i efektywnie wykorzystywać paliwo bez wcześniejszego wzbogacania.
Ta sama oszczędna gospodarka neutronowa może służyć do wytwarzania plutonu z U-238 w reaktorze produkcyjnym, dlatego duże ilości D2O i instalacje jej wytwarzania są objęte kontrolą. Ciężka woda nie jest materiałem wybuchowym, lecz może umożliwiać wojskową ścieżkę plutonową pod pozorem cywilnej infrastruktury reaktorowej Szerszy opis: Polski Atom.
Charakterystyka
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| postać | ciecz (D2O), gaz (D2), związki deuterowane |
| izotop | deuter ²H (D) |
| znaczenie | moderator reaktorów na uran naturalny (droga do plutonu); komponent termojądrowy |
| cechy | ciężka woda ok. 10% gęstsza od zwykłej; nieodróżnialna wzrokowo |
Zastosowania cywilne
Moderator i chłodziwo reaktorów ciężkowodnych, znaczniki izotopowe, spektroskopia NMR, badania.
Miejsce w cyklu paliwowym i pozycje pokrewne
- Instalacje produkcji ciężkiej wody (0B004) - wytwarzanie D2O
- Uran naturalny - paliwo reaktorów ciężkowodnych
- Reaktory jądrowe (0A001.a) - odbiorca moderatora
- Tryt i związki trytu - materiał termojądrowy
Podstawa prawna kontroli
| Wykaz / akt | Pozycja | Uwagi |
|---|---|---|
| Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I | 0C003 | kontrola wywozu (kategoria 0 / pozycje jądrowe) |
| Grupa Dostawców Jądrowych (NSG) | część 1 (lista bazowa / trigger list) | wytyczne nieproliferacyjne |
| Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT, 1968) | zobowiązania nieproliferacyjne | reżim traktatowy |
| Zabezpieczenia MAEA | ewidencja i kontrola materiałów jądrowych | porozumienie o zabezpieczeniach |
| Prawo polskie - dozór jądrowy | ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. - Prawo atomowe | zezwolenia i nadzór Państwowej Agencji Atomistyki (PAA) |
| Prawo polskie - obrót z zagranicą | ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym | zezwolenie na wywóz, pośrednictwo i tranzyt |
Rozpoznanie w warunkach terenowych
Sygnały - pojemniki i beczki z materiałem metalicznym, tlenkowym albo proszkiem, oznaczone symbolami promieniowania; dokumentacja odwołująca się do zawartości izotopowej albo wzbogacenia; podwyższone wskazania dozymetryczne; brak zezwoleń Państwowej Agencji Atomistyki.
Wskaźniki - duże ilości ciężkiej wody albo deuteru poza obiegiem licencjonowanym; powiązanie z reaktorem na uran naturalny lub instalacją produkcji ciężkiej wody.
Zasady bezpieczeństwa - pomiar dawki i identyfikacja izotopowa przez służby dozymetryczne; zabezpieczenie materiału i dokumentacji; zakaz otwierania pojemników i przemieszczania bez osłon; wezwanie PAA i zespołu CBRN.
Ocena: status kontrolny
Ciężka woda i deuter nie są materiałami rozszczepialnymi; ich status kontrolny wynika z roli w reaktorach zdolnych do produkcji plutonu z uranu naturalnego oraz w broni termojądrowej. Duże ilości są wskaźnikiem programu, nawet bez innych materiałów.
Znaczenie prawne. Wywóz, pośrednictwo lub tranzyt bez wymaganego zezwolenia realizuje znamiona czynu z art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym; posiadanie i obrót materiałem jądrowym bez zezwolenia - przepisów karnych ustawy - Prawo atomowe. Gromadzenie w celu wytworzenia broni jądrowej podlega art. 121 k.k. (środki walki), a przygotowanie - art. 16 k.k. Materiał albo urządzenie niespełniające progów, zgromadzone w zamiarze budowy ładunku, może być oceniane w kategoriach usiłowania nieudolnego (art. 13 § 2 k.k.).
Odpowiedzialność karna
| Podstawa | Czyn | Zagrożenie |
|---|---|---|
| art. 121 § 1 k.k. | wytwarzanie, gromadzenie, przechowywanie środków walki zakazanych przez prawo międzynarodowe - przy ustaleniu przeznaczenia | od roku do lat 10 |
| art. 120 k.k. | stosowanie środka masowej zagłady | od 10 lat, 25 lat albo dożywotnie pozbawienie wolności |
| art. 163 § 1 pkt 4 k.k. | sprowadzenie zdarzenia w postaci wyzwolenia energii jądrowej lub promieniowania jonizującego | od roku do lat 10 |
| art. 16 § 1 w zw. z art. 121 k.k. | przygotowanie | karalne, gdy ustawa tak stanowi |
| przepisy karne ustawy - Prawo atomowe | posiadanie/obrót materiałem jądrowym bez zezwolenia | grzywna, ograniczenie albo pozbawienie wolności |
| art. 33 ustawy o obrocie z zagranicą towarami o znaczeniu strategicznym | obrót bez zezwolenia | od roku do lat 10 |
| art. 13 § 2 k.k. | usiłowanie nieudolne (materiał/urządzenie poniżej progów) | jak za usiłowanie |
Hasła powiązane
- Instalacje produkcji ciężkiej wody (0B004) - wytwarzanie D2O
- Uran naturalny - paliwo reaktorów ciężkowodnych
- Reaktory jądrowe (0A001.a) - odbiorca moderatora
- Tryt i związki trytu - materiał termojądrowy
Przypisy
- Rozporządzenie (UE) 2021/821, załącznik I, pozycja 0C003.
- Wytyczne Grupy Dostawców Jądrowych (Nuclear Suppliers Group) - część 1 (lista bazowa / trigger list).
- Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT), 1968.
- Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. - Prawo atomowe.
- Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa.
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 13 § 2, art. 16, art. 120, art. 121, art. 163.
Wykrywanie i potwierdzanie
Metody mają różną moc wnioskowania. Alarm lub wynik przesiewowy służy do ochrony i wyboru dalszego badania; nie zastępuje identyfikacji potwierdzającej wykonanej w granicach zwalidowanej metody.
Alarm i bezpieczeństwo
- Osobisty detektor promieniowania (PRD) — osobisty alarm przy wzroście tła promieniowania.
Badanie przesiewowe
- Ręczny detektor scyntylacyjny — czułe wyszukiwanie i lokalizacja źródła.
Identyfikacja wstępna
- Ręczny identyfikator radionuklidów (RID) — terenowa identyfikacja radionuklidu z widma gamma.
Potwierdzenie laboratoryjne
- Spektrometria gamma HPGe — wysokorozdzielcze potwierdzenie składu nuklidowego.
Badanie uzupełniające
- Detekcja neutronów — odrębny kanał dla źródeł neutronowych i części materiałów rozszczepialnych.
Dobór zależy od postaci materiału, matrycy, stężenia, dostępnej aparatury i procedury właściwej jednostki.